Doğu Türkistan: Bir Halkın Kimliği, Tarihi ve Dünyanın Gözleri Önünde Yaşanan İnsan Hakları Krizi

Doğu Türkistan, Orta Asya’nın doğusunda yer alan, tarih boyunca Türk-İslam medeniyetinin önemli merkezlerinden biri olmuş kadim bir coğrafyadır. Bugün Çin Halk Cumhuriyeti tarafından Sincan Uygur Özerk Bölgesi olarak adlandırılan bu bölge, yalnızca zengin yer altı kaynakları ve stratejik konumuyla değil, aynı zamanda yıllardır devam eden insan hakları tartışmalarıyla da dünya gündeminde yer almaktadır.

Son yıllarda Birleşmiş Milletler, BBC, Reuters, Associated Press (AP), PBS, Human Rights Watch ve Amnesty International gibi çok sayıda uluslararası kurum ve medya kuruluşu, bölgede yaşanan uygulamalara ilişkin kapsamlı araştırmalar ve raporlar yayımlamıştır. Bu raporlar, Doğu Türkistan meselesinin yalnızca bölgesel bir sorun değil, küresel ölçekte tartışılan bir insan hakları konusu hâline geldiğini göstermektedir.

Doğu Türkistan Halkı Kimdir?

Doğu Türkistan’ın yerli halkının büyük bölümünü Uygur Türkleri oluşturmaktadır. Bunun yanında Kazaklar, Kırgızlar, Özbekler, Tatarlar ve diğer Türk toplulukları da bölgede yaşamaktadır.

Uygurlar, Türk halkları arasında yer alır ve konuştukları Uygur Türkçesi, Türk dilleri ailesinin Karluk grubuna mensuptur. Dil bakımından Özbek Türkçesine yakın özellikler taşır.

Bölge halkının büyük çoğunluğu Müslümandır. İslam, yüzyıllar boyunca Doğu Türkistan’ın sosyal yapısını, mimarisini, eğitim anlayışını ve kültürel kimliğini şekillendirmiştir.

Buna karşılık Çin nüfusunun çoğunluğunu oluşturan Han Çinlileri etnik olarak Doğu Asya kökenlidir. Ana dilleri Mandarin Çincesidir ve dinî açıdan Budizm, Taoizm, Konfüçyüsçülük ile herhangi bir dine bağlı olmayan kesimler önemli yer tutmaktadır.

Çin Yönetimi Bölgede Nasıl Hâkimiyet Kurdu?

18. yüzyılda Qing Hanedanlığı bölgeyi kontrol altına aldıysa da, bölge uzun yıllar boyunca çeşitli ayaklanmalara sahne oldu.
19. yüzyılda iki kez Doğu Türkistan Cumhuriyeti kuruldu. İlki 1933 yılında, ikincisi ise 1944 yılında ilan edildi.

1949 yılında Çin İç Savaşı’nın sona ermesiyle Çin Halk Cumhuriyeti bölgenin kontrolünü ele geçirdi. 1955 yılında ise bölgenin resmî adı “Sincan Uygur Özerk Bölgesi” olarak değiştirildi.

Bu tarihten itibaren bölgenin siyasi, kültürel ve demografik yapısı büyük ölçüde merkezi yönetimin politikaları doğrultusunda şekillenmeye başladı.

Son Yıllarda Dünyanın Gündemine Taşınan İddialar

Özellikle 2017 yılından itibaren Doğu Türkistan hakkında yayımlanan raporlar uluslararası kamuoyunda geniş yankı uyandırdı.

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’nin 2022 tarihli değerlendirmesinde, Uygurlar ve diğer ağırlıklı olarak Müslüman topluluklara yönelik uygulamalar kapsamında keyfî özgürlükten yoksun bırakma, işkence iddiaları, din ve kültür üzerindeki ağır kısıtlamalar gibi ciddi insan hakları endişelerinin bulunduğu belirtildi. Raporda, bu uygulamaların bazı yönlerinin uluslararası hukuka göre insanlığa karşı suç teşkil edebileceği ifade edildi.

Çin hükümeti ise bu değerlendirmeleri reddetmekte; uygulamaların terörizm ve aşırıcılıkla mücadele kapsamında yürütülen güvenlik ve mesleki eğitim politikaları olduğunu savunmaktadır.

Yeniden Eğitim Kampları

Uluslararası basında en fazla yer bulan konulardan biri, “mesleki eğitim merkezleri” veya “yeniden eğitim kampları” olarak tanımlanan tesisler olmuştur.

BBC, PBS, Reuters ve Associated Press’in haberlerinde; eski tutukluların ve tanıkların ifadelerine dayanarak bu merkezlerde uzun süreli gözaltılar, yoğun siyasi telkin, dinî uygulamaların sınırlandırılması ve ağır psikolojik baskılar anlatılmıştır.

 

 

Dinî ve Kültürel Hayata Yönelik Kısıtlamalar

Uluslararası raporlarda;

• bazı camilerin kapatıldığı veya yıkıldığı,
• dinî eğitim faaliyetlerinin sınırlandırıldığı,
• Ramazan ayında kamu görevlileri ve öğrenciler üzerindeki uygulamaların eleştirildiği,
• Uygur Türkçesinin eğitimde kullanım alanının daraldığı,
• kültürel miras niteliğindeki bazı yapıların zarar gördüğü,

yönünde çok sayıda bulgu ve iddia yer almaktadır.

Dijital Gözetim

Doğu Türkistan, birçok araştırmacı tarafından dünyanın en yoğun dijital gözetim sistemlerinden birinin uygulandığı bölgelerden biri olarak gösterilmektedir.

Uluslararası medya kuruluşlarının haberlerinde yüz tanıma teknolojileri, biyometrik veri toplama, elektronik takip sistemleri ve yoğun güvenlik kontrolleri ayrıntılı biçimde ele alınmıştır.

Zorla Çalıştırma İddiaları

Birleşmiş Milletler’e bağlı Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) uzmanları ve çeşitli uluslararası araştırmalar, bazı çalışma programlarında bireylerin iş seçme özgürlüğünü sınırlayabilecek zorlayıcı uygulamalara ilişkin ciddi endişeler bulunduğunu açıklamıştır. Reuters ve diğer uluslararası haber kuruluşları da bu konuyu küresel tedarik zincirleri bağlamında ayrıntılı biçimde incelemiştir.

Dünyanın Tepkisi

Doğu Türkistan meselesi bugün Birleşmiş Milletler’de, Avrupa Parlamentosu’nda ve birçok uluslararası platformda tartışılmaya devam etmektedir.

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’nin 2022 tarihli raporu, bölgedeki uygulamaların uluslararası hukuk açısından çok ciddi endişeler doğurduğunu belirtmiş ve keyfî olarak özgürlüğünden yoksun bırakılan kişilerin durumunun yeniden değerlendirilmesi çağrısında bulunmuştur.

Sonuç

Doğu Türkistan meselesi, günümüzün en önemli insan hakları tartışmalarından biri olarak görülmektedir. Bölgenin tarihî kimliği, etnik yapısı ve kültürel mirası ile son yıllarda uluslararası kuruluşlar tarafından dile getirilen hak ihlali iddiaları birlikte değerlendirildiğinde, bu konu yalnızca Çin’in iç meselesi olarak değil; din özgürlüğü, kültürel haklar, ifade özgürlüğü ve temel insan hakları bakımından küresel ölçekte önem taşıyan bir mesele olarak öne çıkmaktadır.

Uluslararası kamuoyunda tartışmalar sürerken, bir yanda Çin hükümetinin güvenlik politikalarına ilişkin açıklamaları, diğer yanda ise Birleşmiş Milletler, bağımsız araştırmacılar, gazeteciler ve insan hakları kuruluşlarının raporları yer almaktadır. Bu nedenle Doğu Türkistan, çağımızın en fazla tartışılan insan hakları dosyalarından biri olmayı sürdürmektedir.